Tương lai Tây Sahara sau khi sứ mệnh hòa bình LHQ chấm dứt

Bước ngoặt lịch sử từ sự chấm dứt sứ mệnh LHQ

Xung đột tại Tây Sahara là một trong những tranh chấp kéo dài nhất ở châu Phi, bắt đầu hơn 50 năm trước khi thời kỳ đô hộ của Tây Ban Nha kết thúc. Khu vực nằm ở bờ biển tây bắc châu Phi này sở hữu trữ lượng phosphate đáng kể cùng các vùng đánh bắt hải sản giá trị trên Đại Tây Dương. Sau khi Tây Ban Nha ký Hiệp ước Madrid năm 1975 để chuyển giao quyền quản lý, Morocco kiểm soát hai phần ba phía bắc và Mauritania nắm giữ phần còn lại. Mặc dù Mauritania đã từ bỏ tuyên bố chủ quyền vào năm 1979, Morocco tiếp tục cuộc chiến với Mặt trận Polisario — phong trào độc lập thành lập từ năm 1973 nhằm chống lại sự kiểm soát của nước ngoài.

Đến thập niên 1990, Liên Hợp Quốc thành lập Phái bộ Giám sát tại Tây Sahara (Minurso) nhằm duy trì cơ chế hạ nhiệt căng thẳng và giám sát quân sự. Tuy nhiên, sứ mệnh kéo dài nhiều thập kỷ này vừa chính thức khép lại khi cả Mỹ và Nga đều ngăn chặn các đề xuất gia hạn nhiệm vụ của phái bộ tại LHQ. Quyết định dừng hoạt động của phái bộ không làm thay đổi trạng thái pháp lý của Tây Sahara — vốn vẫn nằm trong danh sách các vùng lãnh thổ chưa tự quản của LHQ, trong khi Liên minh châu Phi chính thức công nhận sự độc lập của Cộng hòa Dân chủ Arab Sahrawi.

Đón nhận trái chiều và những tính toán địa chính trị

Tại Morocco, việc phái bộ LHQ chấm dứt nhiệm vụ được đón nhận như một thắng lợi ngoại giao. Hoàng gia Morocco và đông đảo người dân tại Laayoune — thành phố lớn nhất vùng lãnh thổ — đã tổ chức ăn mừng. Chuyên gia quốc tế Issam Laaroussi nhận định đây là cơ hội để Rabat thay đổi định hướng đàm phán, chuyển từ kịch bản trưng cầu dân ý về độc lập sang phương án tự trị thuộc chủ quyền Morocco. Trước đó, Morocco đã đạt được những bước tiến ngoại giao quan trọng: năm 2020, Mỹ công nhận chủ quyền của Morocco tại Tây Sahara trong thỏa thuận thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Morocco và Israel; đến năm 2024, Pháp cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với kế hoạch tự trị của nước này.

Ngoại trưởng Morocco Nasser Bourita khẳng định việc phái bộ LHQ rút đi không đồng nghĩa với sự chấm dứt của thỏa thuận ngừng bắn và Rabat vẫn cam kết duy trì điều này trên cơ sở tôn trọng an ninh, chủ quyền quốc gia. Dù vậy, phong trào trực tuyến tại Morocco đang trở nên sôi động với các hình ảnh mô phỏng thể hiện tinh thần sẵn sàng bảo vệ chủ quyền.

Nguy cơ bùng nổ căng thẳng và khoảng trống an ninh

Trái ngược với sự hân hoan của Morocco, nhiều tổ chức quốc tế như Oxfam cảnh báo rằng việc thiếu vắng lực lượng giám sát có thể tạo ra khoảng trống an ninh nghiêm trọng, đe dọa sự ổn định và an toàn của cư dân địa phương. Khi Minurso không còn giữ vai trò trung gian duy trì hòa bình, rủi ro leo thang xung đột vũ trang giữa Morocco và Mặt trận Polisario đang tăng lên đáng kể.

Bên cạnh đó, bất kỳ sự bùng phát giao tranh nào cũng có thể kéo Algeria vào cuộc trong bối cảnh căng thẳng song phương vẫn ở mức cao. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), tranh chấp tại Tây Sahara là động lực chính khiến cả hai quốc gia đẩy mạnh chi tiêu quân sự trong năm qua. Đáng chú ý, ngân sách quân sự của Algeria đã tăng lên khoảng 25,4 tỷ USD, cao gấp hơn bốn lần so với con số 6,3 tỷ USD của Morocco. Tương lai của khu vực hiện đứng trước nhiều dấu hỏi lớn khi cơ chế giám sát quốc tế bị dỡ bỏ nhưng các bất đồng cốt lõi vẫn chưa thể giải quyết.