Thảm họa sinh thái Biển Đen: Khi xung đột đe dọa sự sinh tồn của loài cá heo

Sóng sonar và những cái chết thầm lặng dưới đáy biển

Dưới làn nước của Biển Đen, một thảm kịch sinh thái đang diễn ra với quy mô chưa từng có. Theo các báo cáo từ giới khoa học, hơn 120.000 cá heo và cá voi nhỏ đã thiệt mạng kể từ khi các hoạt động quân sự quy mô lớn bắt đầu vào năm 2022. Ivan Rusev, nhà nghiên cứu hàng đầu tại Công viên Quốc gia Tuzly Lagoons (Ukraine), cho biết con số này tương đương với 1 trong mỗi 4 loài động vật biển có vú tại khu vực này. Xác của chúng, đôi khi bị mất vây hoặc mang đầy vết hằn của lưới, liên tục dạt vào bờ biển từ Ukraine đến Bulgaria và Romania.

Nguyên nhân chính được xác định là do sự xuất hiện dày đặc của các hệ thống định vị thủy âm (sonar) quân sự và các vụ nổ dưới nước. Đối với cá heo, khả năng định vị vật bằng âm thanh (echolocation) là công cụ sinh tồn cốt lõi để di chuyển, giao tiếp và tìm kiếm thức ăn. Các sóng âm mạnh mẽ từ tàu chiến và tàu ngầm làm nhiễu loạn hoặc gây điếc hoàn toàn cho các loài này. Khi không thể xác định phương hướng, chúng dễ dàng mắc vào lưới đánh cá của ngư dân hoặc trở nên kiệt sức do không thể săn mồi.

Cơ chế suy kiệt và sự tấn công của virus

Tình trạng sụt cân nhanh chóng đẩy cá heo vào một chu trình sinh học nguy hiểm. Để duy trì năng lượng, cơ thể chúng bắt đầu tiêu thụ lớp mỡ dưới da. Tuy nhiên, trong một môi trường biển bị ô nhiễm nặng nề bởi nhiên liệu từ tàu đắm, hóa chất từ đạn dược và các chất thải nông nghiệp, lớp mỡ này đã tích tụ một lượng lớn chất độc, vi nhựa và kháng sinh. "Khi cá heo không thể đánh bắt cá, nó sẽ giảm cân rất nhanh," ông Rusev giải thích. Quá trình tự tiêu thụ mỡ này giải phóng độc tố vào máu, làm suy yếu hệ thống miễn dịch và khiến chúng tử vong do các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp nghiêm trọng, tiêu biểu là Morbillivirus.

Sự sụp đổ của hệ sinh thái và những tranh luận khoa học

Tác động của xung đột không dừng lại ở loài cá heo mà còn lan rộng ra toàn bộ mạng lưới thức ăn. Biển Đen vốn là một hệ sinh thái nhạy cảm với lượng oxy thấp ở tầng sâu. Sự hủy hoại đập Kakhovka vào năm 2023 đã giải phóng 18 km khối nước ô nhiễm chứa kim loại nặng và dầu máy vào biển, càng làm trầm trọng thêm tình hình. Các loài cá như cá đối và cá xanh vốn là nguồn thực phẩm chính đang dần trở nên khan hiếm, bất chấp các lệnh cấm đánh bắt tại địa phương.

Cá heo nằm ở đỉnh chuỗi thức ăn, vì vậy mọi biến động từ động vật phù du đến cá đều tác động trực tiếp đến chúng.

Tiếng nổ và sự xuất hiện của các thiết bị bay không người lái cũng gây hoảng loạn cho các loài chim di cư giữa Bắc Âu và Trung Đông. Khi các loài cá chết hàng loạt hoặc lặn sâu hơn để tránh tiếng nổ, chim di cư không tìm đủ "nhiên liệu" để tiếp tục hành trình đến nơi trú đông hoặc làm tổ, đe dọa đến số lượng quần thể trong nhiều năm tới.

Về nguyên nhân của tình trạng này, đang tồn tại những quan điểm khác biệt. Trong khi các nhà khoa học Ukraine và các nhóm bảo tồn như Green Balkans (Bulgaria) khẳng định sự liên quan mật thiết giữa hoạt động quân sự và cái chết của cá heo, thì các cơ quan giám sát môi trường của Nga lại đưa ra lý do khác. Phía Nga cho rằng sự gia tăng đột biến của các ca tử vong là do "ký sinh trùng" và "nhiễm trùng virus" mà không đưa ra giải thích cụ thể hơn về nguồn gốc của các tác nhân này. Bất kể lý do là gì, cảnh tượng những con cá heo hốc hác dạt bờ đang trở thành một nỗi ám ảnh tinh thần đối với người dân ven biển, một lời nhắc nhở đau xót về những tổn thương mà thiên nhiên phải gánh chịu trong xung đột.