Mô hình Zohranomics tại New York: Khi lý thuyết dân túy đối mặt với thực tế quản trị

Sự chuyển dịch từ lý tưởng chính trị sang thực thi quản trị

Khi Zohran Mamdani nhậm chức Thị trưởng New York với một nền tảng kinh tế tập trung vào các dịch vụ công miễn phí và hỗ trợ đời sống dân sinh, dư luận đã chia thành hai luồng ý kiến cực đoan. Những người ủng hộ kỳ vọng vào một trật tự kinh tế mới, trong khi các nhà phê bình lo ngại về một kịch bản hỗn loạn tài chính. Tuy nhiên, sau một năm điều hành, mô hình được gọi là Zohranomics đang diễn ra theo một cách thận trọng và thực dụng hơn nhiều so với dự đoán ban đầu.

Thực tế cho thấy, nền kinh tế New York hiện nay không phải là một giấc mơ xã hội chủ nghĩa cũng không phải là cơn ác mộng của chủ nghĩa tư bản. Thay vì những thay đổi mang tính cách mạng ngay lập tức, chính quyền Mamdani đang thực hiện các bước đi mang tính chất chắp vá và điều chỉnh dần dần. Do không có quyền đơn phương tăng thuế đối với người giàu, Thị trưởng đang vận động cho loại thuế đánh vào những người sở hữu bất động sản cao cấp nhưng không cư trú thường xuyên tại thành phố. Ngay cả dự án cửa hàng tạp hóa công cộng cũng mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm khiêm tốn với năm địa điểm.

Bài toán chi phí sinh hoạt và ưu tiên thực tế

Trọng tâm trong chương trình nghị sự của Mamdani là giảm bớt gánh nặng tài chính cho tầng lớp trung lưu và người nghèo. Một trong những quyết định có sức ảnh hưởng lớn nhất là việc thúc đẩy đóng băng tiền thuê nhà đối với khoảng 1 triệu căn hộ thuộc diện bình ổn giá, tác động trực tiếp đến gần 2 triệu cư dân. Đây là một động thái gây tranh cãi nhưng phản ánh rõ nét cam kết của ông trong việc bảo vệ người thuê nhà trước cơn bão lạm phát.

Tuy nhiên, sự thực dụng cũng thể hiện rõ qua cách chính quyền xử lý hệ thống giao thông công cộng. Dù từng cam kết về một hệ thống xe buýt miễn phí, hiện tại thành phố chỉ tập trung vào yếu tố "nhanh" và tạm gác lại yếu tố "miễn phí". Điều này cho thấy sự thừa nhận rằng các nguồn lực tài chính có hạn và hiệu quả vận hành cần được ưu tiên hàng đầu. Song song đó, chương trình chăm sóc trẻ em phổ quát (2-K) đang được đẩy mạnh nhằm biến các dịch vụ này thành quyền lợi chung thay vì chỉ dành cho những người đủ điều kiện về thu nhập.

Đối diện với sự phân hóa giàu nghèo sâu sắc

Bối cảnh kinh tế mà Mamdani đang phải xử lý là một New York đầy rẫy những mâu thuẫn. Đây là một thành phố cực kỳ giàu có với nguồn tài sản tư nhân hơn 3.000 tỷ USD và GDP hàng năm khoảng 1.300 tỷ USD. Thế nhưng, tỷ lệ nghèo đói lại ở mức 25%, cao gấp 2,5 lần mức trung bình toàn quốc. Đáng chú ý hơn, từ năm 2019 đến 2024, gần 2/3 mức tăng trưởng thu nhập của thành phố đã đổ vào túi của 1% những người giàu nhất.

Thực tế không thể thay đổi đối với bất kỳ thị trưởng New York nào là họ có rất ít quyền hạn để tác động trực diện vào nền kinh tế vĩ mô. Phần lớn động cơ tài chính của thành phố vận hành độc lập, trong khi chính quyền bang mới là bên quyết định hầu hết các loại thuế.

Trong bối cảnh đó, chiến lược của Mamdani là tận dụng tối đa ảnh hưởng của thành phố để giảm chi phí và chuyển dịch một phần cấu trúc quyền lực sang những nhóm yếu thế hơn. Điều này bao gồm việc kết hợp các quy định về thuê nhà với các sáng kiến kích thích xây dựng nhà ở, đồng thời tìm kiếm các phương án công cộng tại những nơi thị trường tư nhân thất bại, chẳng hạn như bảo hiểm tài sản do chính phủ hỗ trợ cho các chủ nhà.

Xây dựng niềm tin từ những cải cách hành chính

Thay vì chỉ tập trung vào các lý thuyết kinh tế vĩ mô, chính quyền hiện tại đang dành nhiều thời gian cho các nhiệm vụ mang tính kỹ thuật quản trị. Việc cắt giảm thủ tục hành chính cho doanh nghiệp nhỏ, loại bỏ sự kém hiệu quả trong bộ máy chính quyền và điều chỉnh quỹ hưu trí để cân bằng ngân sách là những ưu tiên hàng đầu. Những thành tựu quy mô nhỏ như lấp đầy ổ gà hay đơn giản hóa việc hủy đăng ký dịch vụ trả phí được quảng bá như những minh chứng cho một chính phủ biết quan tâm.

Về dài hạn, mục tiêu xây dựng 200.000 ngôi nhà giá rẻ và bảo tồn số lượng tương đương trong thập kỷ tới vẫn là một thách thức lớn. Chính quyền đã thành lập các đội đặc nhiệm để tăng tốc sản xuất nhà ở, loại bỏ các rào cản hành chính và điều chỉnh quy trình đánh giá môi trường. Thậm chí, Thị trưởng đã vận động chính phủ liên bang cho phép xây dựng trên các khu đất công cộng nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng khả năng chi trả.

Cách tiếp cận của Mamdani là nỗ lực chứng minh rằng chính quyền địa phương có thể phản hồi trực tiếp các nhu cầu của cử tri. Dù không mang tính đột phá như các tuyên ngôn chính trị, nhưng việc giải quyết những vấn đề đời thường nhất được kỳ vọng sẽ xây dựng lại niềm tin đã mất của người dân vào vai trò của nhà nước trong nền kinh tế.