Bangladesh và bài toán cân bằng: Giữa tham vọng kết nối và áp lực chính trị

Nâng cấp quan hệ Nhật Bản - Bangladesh: Tầm nhìn kinh tế khu vực

Chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 26 đến 29 tháng 10 năm 2026 của Thủ tướng Bangladesh Tarique Rahman đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ song phương. Hai quốc gia đã nhất trí nâng cấp sáng kiến Vành đai tăng trưởng công nghiệp vịnh Bengal (BIG-B) thành một khuôn khổ hợp tác chiến lược mới. Trọng tâm của tầm nhìn này là biến Bangladesh thành một trung tâm kết nối khu vực, thúc đẩy thịnh vượng chung thông qua các dự án hạ tầng trọng điểm.

Một trong những trụ cột của mối quan hệ này là việc phát triển cảng nước sâu Matarbari ở phía Đông Nam Bangladesh, với sự hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA). Nhật Bản kỳ vọng cảng biển này sẽ không chỉ phục vụ nhu cầu nội địa của Bangladesh mà còn trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị công nghiệp kết nối các bang vùng Đông Bắc Ấn Độ với Vịnh Bengal và khu vực Đông Nam Á.

Sức ép từ phe đối lập và nỗi lo hành lang quá cảnh

Dù chính phủ đang nỗ lực mở rộng cửa cho các nhà đầu tư nước ngoài, những chuyển động này đang vấp phải sự phản đối gay gắt từ các lực lượng chính trị trong nước. Tại cuộc tuần hành lớn ở Dhaka vào cuối tháng 10 năm 2026, ông Nahid Islam, thủ lĩnh Đảng Công dân Quốc gia (NCP), đã đưa ra những cảnh báo đanh thép đối với chính quyền của Thủ tướng Tarique Rahman. NCP, một chính đảng được thành lập từ phong trào sinh viên năm 2024, cáo buộc chính phủ đang tìm cách tạo điều kiện cho một hành lang quá cảnh của Ấn Độ xuyên qua lãnh thổ Bangladesh.

Người dân Bangladesh sẽ không chấp nhận bất kỳ hành lang bất hợp pháp nào. Chúng tôi yêu cầu sự minh bạch trong các thỏa thuận hạ tầng có thể ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia.

Bên cạnh vấn đề hành lang, phe đối lập cũng yêu cầu các bộ trưởng phụ trách Nội vụ và Năng lượng phải từ chức do những yếu kém trong việc duy trì trật tự xã hội và giải quyết tình trạng thiếu hụt khí đốt, điện năng trầm trọng.

Bài toán an ninh nguồn nước và quan hệ với Ấn Độ

Một điểm nóng ngoại giao khác đang đe dọa sự ổn định của Bangladesh là Hiệp định chia sẻ nước sông Hằng, dự kiến sẽ hết hạn vào ngày 12 tháng 12 năm 2026. Được ký kết từ năm 1996, hiệp định 30 năm này quy định việc chia sẻ nguồn nước tại đập Farakka trong mùa khô. Phía Bangladesh đang tìm kiếm một thỏa thuận mới dài hạn hơn, kèm theo các điều khoản bảo đảm lưu lượng nước tối thiểu để bảo vệ sinh kế của người dân vùng hạ lưu.

Trong khi phe đối lập đe dọa sẽ tổ chức các cuộc biểu tình rầm rộ nếu quyền lợi nguồn nước không được đảm bảo, Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết các cuộc thảo luận cấp kỹ thuật vẫn đang được tiến hành thông qua Ủy ban sông chung (JRC). New Delhi cũng bày tỏ mong muốn thắt chặt liên kết với Nhật Bản trong các dự án phát triển tại vùng Đông Bắc Ấn Độ, điều này vô tình làm tăng thêm sự nghi ngại từ phía các nhà hoạt động tại Bangladesh về một sự sắp đặt địa chính trị có sự tham gia của bên thứ ba.

Sự thận trọng của giới chức ngoại giao

Trước những diễn biến phức tạp, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Bangladesh Humaiun Kobir đã lên tiếng khẳng định rằng trong chuyến thăm Nhật Bản của Thủ tướng, không có vấn đề nào liên quan đến bên thứ ba được đưa ra thảo luận. Ông nhấn mạnh rằng các cuộc đàm phán chỉ tập trung thuần túy vào quan hệ đối tác kinh tế song phương giữa Dhaka và Tokyo. Theo ông Kobir, bất kỳ thảo luận nào liên quan đến lợi ích của các quốc gia khác đều cần có sự hiện diện trực tiếp của đại diện các nước đó trên bàn đàm phán.

Sự quyết liệt của phe đối lập và sự thận trọng của chính phủ cho thấy Bangladesh đang đứng trước một giai đoạn nhạy cảm. Việc cân bằng giữa nhu cầu thu hút vốn đầu tư từ Nhật Bản để phát triển hạ tầng và yêu cầu bảo vệ chủ quyền cũng như an ninh tài nguyên trước các láng giềng lớn như Ấn Độ sẽ là phép thử quan trọng đối với bản lĩnh của chính quyền Thủ tướng Tarique Rahman trong thời gian tới.