Mỹ dự định loại Nam Phi và Rwanda khỏi thỏa thuận thương mại miễn thuế AGOA từ năm 2027

Điều chỉnh chính sách thương mại đơn phương từ phía Mỹ

Chính quyền Đại diện Thương mại Mỹ vừa thông báo về ý định của Tổng thống Donald Trump trong việc gạch tên Nam Phi và Rwanda khỏi Chương trình Đạo luật Tăng trưởng và Cơ hội Châu Phi (AGOA), dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết đánh giá thường niên cho thấy chính phủ hai nước này đang thực hiện các hoạt động không còn phù hợp với điều kiện thụ hưởng của chương trình.

Được cựu Tổng thống Bill Clinton ban hành vào năm 2000, AGOA đóng vai trò là nền tảng trong quan hệ kinh tế giữa Mỹ và khu vực cận Sahara thuộc châu Phi. Chương trình này cho phép hơn 30 quốc gia thành viên xuất khẩu miễn thuế hơn 1.800 sản phẩm vào thị trường Mỹ. Để duy trì quyền lợi, các nước tham gia phải đáp ứng những tiêu chí nghiêm ngặt về xóa bỏ rào cản thương mại và đầu tư với Mỹ, phát triển kinh tế thị trường, cùng việc bảo đảm các nguyên tắc dân chủ, pháp quyền, nhân quyền và quyền lao động. Dù AGOA từng được ông Trump gia hạn vào tháng 2, cơ quan thương mại Mỹ khẳng định cả Nam Phi và Rwanda hiện tạo ra nhiều rào cản ảnh hưởng đến đầu tư của Mỹ cũng như gây lo ngại về an ninh quốc gia và lợi ích đối ngoại.

Căng thẳng địa chính trị và áp lực lên Rwanda

Đối với Rwanda, Washington đưa ra các quan ngại cụ thể về tình hình nhân quyền, đa nguyên chính trị, thượng tôn pháp luật và quyền của người lao động. Đáng chú ý, quốc gia Đông Phi này từng bị đình chỉ quyền lợi AGOA một lần vào năm 2018. Động thái mới nhất diễn ra chỉ ít ngày sau khi Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt lên Bộ Quốc phòng Rwanda cùng một số cá nhân, tổ chức và nhà máy luyện vàng.

Phía Mỹ cáo buộc Bộ Quốc phòng Rwanda đã chỉ đạo hàng nghìn binh sĩ chiến đấu bên cạnh lực lượng nổi dậy M23 tại miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo, đồng thời cung cấp vũ khí, trang thiết bị, hậu cần và huấn luyện. Mặc dù phía Rwanda phủ nhận mọi mối liên hệ với nhóm M23, áp lực kinh tế từ Mỹ đang gia tăng đáng kể đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước này sang Mỹ như cà phê, trà và khoáng sản.

Tác động kinh tế tới Nam Phi và giải pháp thích ứng

Về phần Nam Phi, Mỹ chỉ ra các rào cản thương mại, vấn đề tham nhũng và những bất đồng sâu sắc về chính sách đối ngoại. Mối quan hệ giữa hai bên trở nên căng thẳng sau khi ông Trump đưa ra cáo buộc về tình trạng phân biệt đối xử với người da trắng tại Nam Phi và mở đường bay tị nạn cho nhóm dân cư Afrikaner — điều mà chính quyền Nam Phi bác bỏ và khẳng định là thông tin sai lệch. Bên cạnh đó, việc Nam Phi khởi kiện Israel tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) cũng là điểm mâu thuẫn lớn với chính sách đối ngoại của Mỹ. Đại sứ Mỹ tại Nam Phi Leo Brent Bozell III phát biểu trên mạng xã hội X rằng quyết định chấm dứt AGOA là kết quả có thể dự báo trước khi chính quyền Nam Phi từ chối giải quyết các quan ngại từ Washington.

Nam Phi hiện là bên thụ hưởng lớn nhất của AGOA, với kim ngạch xuất khẩu đạt 1,7 tỷ USD vào năm 2025. Các mặt hàng chính hưởng lợi bao gồm linh kiện ô tô, trái cây họ cam quýt, nông sản và rượu vang, bên cạnh các mặt hàng xuất khẩu chung khác như kim loại quý, sắt thép. Ngành sản xuất cam quýt tại Nam Phi đã đưa ra cảnh báo rằng toàn bộ chuỗi giá trị và việc làm của người lao động đang đối mặt với rủi ro lớn.

Tuy nhiên, Bộ Thương mại Nam Phi cho biết đã lường trước kịch bản này và khẳng định các mặt hàng thuộc AGOA chỉ chiếm khoảng 10% tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này sang Mỹ và 1% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu. Tổng thống Cyril Ramaphosa nhấn mạnh Nam Phi sẽ duy trì hỗ trợ cho các ngành chịu ảnh hưởng, đồng thời chủ động tìm kiếm các đối tác và thỏa thuận thương mại mới, trong đó có thị trường Trung Quốc, nhằm giảm bớt tác động tiêu cực khi rời khỏi chương trình.